Baza wiedzy

Strona główna > Język Polski

Ekotechnologie

Czym jest Czysta Produkcja?

Systemy produkcji przemysłowej wymagają: zasobów materiałowych, z których wytwarza się produkty, energii, zużywanej zarówno przy owym wytwarzaniu jak i przy transporcie, oraz wody i powietrza. Obecne systemy produkcyjne są systemami linearnymi, opierającymi się na nieodnawialnych zasobach zużywanych w wielkich ilościach i szybkim tempie, często przy zastosowaniu niebezpiecznych substancje.

Celem Czystej Produkcji jest zaspokojenie naszego zapotrzebowania na produkty wytwarzane w równowadze ze środowiskiem, tj. z użyciem odnawialnych, nieszkodliwych materiałów i źródeł energii, przy jednoczesnej ochronie różnorodności biologicznej. Systemy Czystej Produkcji nie są linearne lecz zamknięte, cykliczne, dzięki czemu zużywają mniej materiałów, wody i energii. Strategia Czystej Produkcji kwestionuje wręcz samą potrzebę istnienia wielu produktów i poszukuje innych metod zaspokajania bądź redukcji potrzeb. Czysta Produkcja stosuje Zasadę Ostrożności - nowe, holistyczne i zintegrowane podejście do zagadnień środowiska nakierowane na produkt. Podejście to uznaje, że większość naszych problemów ekologicznych - np. globalne ocieplenie, skażenie toksycznymi związkami, czy spadek różnorodności biologicznej - są spowodowane przez sposób i tempo w jakim produkujemy i konsumujemy zasoby. Podejście to docenia również potrzebę współudziału ogółu społeczeństwa w podejmowaniu politycznych i ekonomicznych decyzji.

Cztery elementy Czystej Produkcji

1. Zasada Ostrożności

Podejście to postuluje konieczność udowodnienia przez potencjalnego truciciela, że jego działalność, bądź produkty nie przyniosą szkody dla środowiska, przerzucając ciężar dowodu na producenta, a nie na lokalne społecznośći, które miały by dowieść zaistniałej już szkody. Podejście to odrzuca stosowanie ilościowo wyliczanego stopnia ryzyka jako jedynego czynnika przy podejmowaniu decyzji o użyciu jakiejś substancji chemicznej, bądź wprowadzeniu nowej technologii. Nie ignoruje ono nauki, zauważa jednak, że skoro produkcja przemysłowa ma również ogrome wpływy społeczne oprócz naukowców również inni ludzie powinni mieć wpływ na te decyzje.

2. Podejście Zapobiegawcze

Zapobieganie szkodom dla środowiska jest tańsze i skuteczniejsze niż próby "uleczenia" tegoż środowiska po jego zniszczeniu. Zapobieganie wymaga pójścia "pod prąd" procesu produkcji, aby usunąć źródło, przyczynę problemów, zamiast prób kontrolowania rezultatów czyli szkód. Zapobieganie zanieczyszczeniom powinno zastąpić kontrolę zanieczyszczeń. Przykładowo zapobieganie wymaga zmian w procesie produkcji, pozwalających powstrzymać ogromny strumień odpadów, podczas gdy brak "zapobiegawczego podejścia" rodzi coraz bardziej wyrafinowane modele spalarni. Podobnie, wzrost energooszczędności powinien wyprzeć współczesne domaganie się nowych kopalnych żródeł energii.

3. Demokratyczna kontrola

Czysta Produkcja wciąga wszystkich dotkniętych przez działalność przemysłową, a więc pracowników, konsumentów i społeczności lokalne. Dostęp do informacji i zaangażowanie w podejmowaniu decyzji wspiera demokratyczną kontrolę. Jako minimum, społeczności lokalne muszą mieć dostęp doinformacji o emisjach przemysłowych i do rejestrów zanieczyszczeń (takich jak Pollutant Release and Transfer Register w Stanach Zjednoczonych), do planów redukcji toksycznych substancji w toku produkcji jak również do danych o składzie produktów.

4. Zintegrowane i Holistyczne Podejście

Społeczeństwo musi przyjąć zintegrowane podejście do spraw użycia zasobów naturalnych i konsumpcji. Współczesny, ignorujący wzajemne powiązania i zależności spsosób produkcji umożliwia przemieszczanie się zanieczyszczeń pomiędzy powietrzem, wodą i glebą. Redukcja emisji zanieczyszczeń towarzyszących produkcji nie prowadzi samoistnie do zmniejszenia szkodliwości samego produktu. Ryzyko to można zmniejszyć przez uwzględnianie całego cyklu życia produktu, zwracania uwagi na użyte materiały, przepływ wody i energii, oraz wpływ ekonomiczny przestawienia się na Czystą Produkcję. Analiza Cyklu Życia (Life Cycle Analysis) to jedno z narzędzi w utrzymywaniu holistycznego, całościowego podejścia.

Kryteria Czystej Produkcji

Produkty powstałe w systemie Czystej Produkcji muszą być:

Poza tym powinny:

Cykl życia produktu zawiera:

Tradycyjne podejście rządów do zagadnień ochrony środowiska polegało na ustalaniu dopuszczalnych limitów emisji zanieczyszczeń wody, powietrza i gleby. Przemysł zgodnie z "ideologią końca rury" zobowiązany był do instalowania filtrów i innych urządzeń "kontrolujących" zanieczyszczenia. Postępująca degradacja środowiska dowodzi, że takie podejście jest błędne. Po pierwsze, zakłada ono, że pewien poziom skażeń jest przez środowisko tolerowany. Po drugie, ponieważ woda, powietrze i gleby podlegają różnym ośrodkom decyzyjnym nikt nie uwzględnia transferu skażeń. Przykładem mogą być zanieczyszczne filtry składowane na wysypiskach, skażające zarówno glebę jak i wody gruntowe, albo spalony szlam z oczyszczalni ścieków, który dzięki spalarniom zatruwa powietrze (a również glebę i wody gruntowe, gdy popioły ze spalarni trafią na wysypiska). Niektóre kraje, jak np. Szwecja, Wielka Brytania, czy państwa Wspólnoty Europejskiej dostrzegły ograniczenia tego podejścia i wprowadziły Zintegrowaną Kontrolę Zanieczyszczeń. Jednakże nawet te działania nie uwzględniły faktu, że większość zanieczyszczeń nie da się kontrolować. Nacisk musi być zatem położony na zapobieganie. W ciągu ostatnich pięciu lat, ponad 30 stanów USA uchwaliło ustawy o zapobieganiu zanieczyszczeniom i wprowadziły przymusowe planowanie mające na czelu zmniejszenie zużycia toksycznych wkładów w toku produkcji. Stan Massachusetts powołał Instytut Ograniczenia Stosowania Toksycznych Substancji (Toxics Use Reduction Institute) do pomocy przemysłowi przy wycofywaniu użycia toksycznych materiałów w procesach produkcyjnych. TURI prowadzi również badania nad bezpieczniejszymi procesami i materiałami oraz informuje o dotychczas osiągniętych rezultatach tych badań. Najskuteczniejszą strategią eliminacji toksycznych substancji w procesach przemysłowych jest wprowadzenie ogólnokrajowych i regionalnych zakazów. Tak stało się w przypadku ołowiu, PCBs, DDT i rtęci. Niestety, zakazy te nie są globalne i skażenia w dalszym ciągu są w obiegu, zarówno z dawnych emisji, jak i ciągłych emisji z obecnej produkcji.

Kroki ku czystej produkcji

Zmienianie procesu produkcyjnego Czysta produkcja to jednocześnie proces i cel. Pierwszymi krokami do tego celu są stopniowe zmiany w procesie produkcyjnym. Należą do nich usprawnienia w gospodarstwie domowym (zapobieganie "wyciekom"), zmniejszenie użycia środków toksycznych, wprowadzenie obiegów zamknietych (domowego systemu recyclingu), wielokrotne użycie wody i ciepła , dotąd bezpowrotnie traconych. Te przedsięwzięcia związane są z poniesieniem minimalnych kosztów, a oznaczają istotną oszczędność. Polski program Czystszej Produkcji udowodnił, że 20-25% redukcja emisji zanieczyszczeń jest możliwa bardzo tanio albo bez żadnych nakładów finansowych. Badania przeprowadzone przez holenderski Uniwersytet Erazma ujawniły, że można zapobiec u samych żródeł powstawania 70% odpadów i szkodliwych emisji wytwarzanych obecnie przez przemysł, wprowadzając osiągalne już dziś, bardziej korzystne ekonomicznie technologie.

Stopniowe wprowadzenie czystej produkcji obejmuje osiem następujących etapów:

Zmienianie produktu

Oprócz zmieniania procesu produkcyjnego , przejście na Czystą Produkcję wymaga również oceny samego produktu. Podczas gdy tradycyjne projektowanie stawiało sobie za cel zmniejszenie kosztów produkcji , wspłczesne społeczeństwo musi uwzględnić w pełni tych koszty, musi zrozumieć ekologiczne, społeczne i finansowe koszty pozyskiwania surowców i gromadzenia odpadów. Zachodnie rządy w krajach skandynawskich, w Niemczech i Holandii rozwijają obecnie i wcielają w życie politykę ekologiczna skierowaną na produkt ,nie ograniczająca się do bezpośredniego wpływu produktu na środowisko, lecz uwzględniającą także użycie surowców . Poprzez kwestionowanie oczywistości niektórych potrzeb lub pytanie w jaki sposób potrzeby te mogłyby zostać zaspokojone lub zredukowane, rodzi się możliwość obniżenia tak natężenia jak i tempa przepływu surowców w systemie produkcji. Typy strategii projektowania przedmiotów jakie da się z grubsza wyróżnić, to: