Problem drożności rzek

Przegradzanie rzek negatywnie wpływa na życie organizmów wodnych wykorzystujących różne siedliska ekosystemu rzeki do realizacji poszczególnych faz swego cyklu życiowego. Efekty tego działania są najczęściej mierzone w skali wielolecia (Backiel 1993, Bartel 2002, Wiśniewolski 2002).

Jazy, zapory i stopnie wodne sprawiają, że na spiętrzonym odcinku rzeki zachodzą w wodzie procesy fizyczno-chemiczne oraz biologiczne, które wpływają na zmianę warunków bytowania ryb. Przemianie ulegają stosunki ekologiczne w korycie rzeki. Zmniejsza się prędkość przepływu wody, wzrasta głębokość oraz powiększa się powierzchnia lustra wody (Lubieniecki 2003). Naturalnie pociąga to za sobą przekształcenia w strukturze gatunkowej ichtiofauny. Krainy ryb łososiowatych zmieniają się w obszary występowania ryb karpiowatych. Reofilne gatunki rzeczne np. pstrąg potokowy, lipień, brzana, świnka, kleń, jelec, boleń czy jaź ustępują, a na ich miejsce wchodzą ryby typowe dla wód wolno płynących lub stojących – np. leszcz, płoć, krąp, okoń i inne. Ryby te mogą w niektórych przypadkach całkowicie opanowywać rzekę powyżej piętrzenia wody i konkurować z rodzimymi gatunkami ryb reofilnych (Starmach 1994, Wiśniewolski 1995). Najważniejszym jest jednak fakt, że zabudowa hydrotechniczna przegradzająca rzekę często odcina ryby od tarlisk zlokalizowanych powyżej przegrody. Budowle piętrzące wodę, uniemożliwiają rybom i innym organizmom swobodną migrację wzdłuż koryta rzeki, w rezultacie czego następuje gwałtowny spadek liczebności danej populacji lub nawet jego całkowitego zniknięcie (Backiel 1993, Wiśniewolski i in. 2004).

Polskie rzeki pod względem uregulowania oraz zabudowy obiektami hydrotechnicznymi, są o wiele bardziej drożne a ich naturalny nurt mniej zaburzony niż w rzekach Europy Zachodniej (Gebler 1991, Wiśniewolski 2002). Fakt ten wynika z większego uprzemysłowienia zachodniej części Europy które miało miejsce przeszłości. W Polsce charakterystyczne jest to, że bardziej przekształcone zostały cieki w dorzeczu Odry aniżeli w dorzeczu Wisły. W samym dorzeczu środkowej i górnej Odry zlokalizowanych jest około 2/3 liczby wszystkich piętrzeń występujących na obszarze całej Polski. Stało się tak prawdopodobnie dlatego, iż w czasach zarówno rewolucji przemysłowej jak i intensywnego rozwoju technicznego, zlewnia Odry znajdowała się na terytorium zarządzanym przez Niemców. Obecnie środkowa i górna Odra oraz jej większe dopływy przegrodzone są ponad 250 budowlami hydrotechnicznymi, piętrzącymi wodę na wysokość od 0,5 do 69 m. Stan techniczny tych budowli jest zróżnicowany, jednak najistotniejszy jest fakt, że wszystkie stanowią poważną przeszkodę w migracji dla ichtiofauny. W ten sposób ryby zostały odcięte od obszarów dorzecza górnej Odry, co spowodowało załamanie się populacji wielu z nich (Błachuta 2000, Wiśniewolski 2002).

Wraz z upływem czasu ludzie zauważyli negatywne efekty blokowania szlaków migracyjnych ryb. Jednak w wielu przypadkach działania podjęte w celu ratowania ginących populacji ryb okazały się zbyt późne. Wiele cennych rzek, wskutek przegrodzenia, zostało tak mocno zdewastowanych, że nawet w sytuacji odtworzenia ich ekologicznej otwartości mogą one nie odzyskać dawnych walorów przyrodniczych. Mimo to, udrażnianie rzek oraz ochrona przed ich dalszą zabudową jest priorytetowym zadaniem, którego człowiek musi się podjąć. Ponadto niezbędne są działania restytucyjne, dzięki którym istnieje szansa powrotu ryb do swych naturalnych siedlisk oraz odzyskania ich naturalnych miejsc tarłowych.

W Polsce wciąż istnieją rzeki o słabym stopniu przekształcenia. Stanowią lub nie tak dawno stanowiły one miejsce wędrówek ryb, dlatego też rzeki te muszą pozostać wolne od zabudowy hydrotechnicznej. Jeśli istnieją już na nich jakiekolwiek przegrody, należy podjąć niezbędne kroki umożliwiające ichtiofaunie swobodną migracje w górę rzeki lub rozważyć demontaż elementów piętrzących wodę. Wielokrotnie wymagać to będzie zastosowania rozwiązań prawnych, lecz tylko wtedy możliwa będzie skuteczna ochrona ryb wędrownych i wód płynących.

M. Bonisławska R. Brzeziński